In 1992 bracht boekhandel J. de Slegte b.v. te Amsterdam de catalogus Cobra uit in twee edities: 10 luxe exemplaren in linnen, met een gedicht en een handtekening van de auteur, en 750 exemplaren zonder linnen en zonder handtekening maar wel met het gedicht. Dit gedicht:
Cobra
Was het een kermis toen,
was de oneindige wereld na de hongersnood
veranderbaar, een woeste vreugde?
De gouden snede werd veracht,
symmetrie was verraad, kennis ballast
en alom doken in beverig gekras, ontdubbelde lijn
de gnomen op, zij holden, botsten tegen elkaar
en kraaiden.
Alom de fantomen met Pruisisch blauw bespat,
in elk struikgewas van eiwit en pigment
de demonen, allen met de zwartomrande ogen
van de Godin Koe.
Men speelde met poppen,
een verrukte menswording.
Tot er ineens teveel beesten graasden,
teveel mongolen blaften,
teveel gestalten bevroren in minderjarigheid.
Zoveel vogels in de hand en in de geschilderde lucht.
Dit zag de Vogelgodin. in haar ene wang een arend,
in de andere een duif. En zij gebood
dat men zijn eigen dromen op zou eten.
Men deed het. Men werd gedeelte
van de koek van de wereld.
Zijn, nu zij langer naar hun graf staan te staren,
de spelers nu verzoend met het profetische verleden?
Zijn zij in der minne geschikt?
Onschuldig blijven de spelers de vogelschrik
verven op de verder verlaten speelplaats.
Op de bladzij die aan het gedicht voorafgaat, staat nog wat informatie, zoals verder de hele catalogus in het Engels:
The poem "Cobra", printed on the next two pages, was written by Hugo Claus on Sunday January 19th 1992, exclusively for this catalogue.
Een precieze datum, één dag: een Cobragedicht kon niet anders dan een toonbeeld zijn van onmiddellijke creativiteit, van spontaniteit.
Een jaar later verscheen de bundel De sporen met dit gedicht:
Cobra
Was het een warme kermis toen?
Was de oneindige wereld na de hongersnood
veranderbaar?
De gouden snede werd veracht,
symmetrie was verraad, kennis ballast
en alom doken in beverig gekras,
ontdubbelde lijn, gnomen op
die tegen elkaar botsten en kraaiden,
met Pruisisch blauw bespat,
allen met de zwart omrande ogen
van de Godin Koe.
Men speelde een verrukte menswording.
Tot te veel beesten graasden,
te veel mongolen loeiden,
te veel prognaten verfden met hun tenen.
Dit zag de Vogelgodin en zij gebood
dat men zijn eigen dromen op zou eten.
Men deed het. Men werd gedeelte
van de koek van de wereld.
Men bleef de vogelschrik verven
op de verder verlaten speelplaats.
Drie in plaats van vier strofen. In de eerste regel is de kermis warm geworden en één regel werd radicaal herzien: de derde van de derde strofe. 'Prognaten' moest ik opzoeken: volgens Van Dale bestaat het alleen in het meervoud en heeft het betrekking op 'mensen bij wie de kin en de jukbeenderen sterk vooruitsteken en de ogen ver van elkaar staan'. Verder is het gedicht vooral afgeslankt. 'Zijn zij in der minne geschikt?' vind ik in de eerste versie de enige echt mislukte regel; woordspelerig zijn ook de 'vogels in de hand'. In de tweede versie overal 'men'; in de eerste versie ook drie keer het meervoud 'zij'. 'Zij holden' in de eerste versie verdwijnt; blijkbaar vond Claus de snelheid waarmee werd gebotst, minder belangrijk dan het botsen zelf. Er verdwijnt enige dramatiek, zou je kunnen zeggen. Dat geldt vooral voor de laatste strofe: dat de spelers naar hun graf staan te staren en dat ze onschuldig zijn, zijn waarnemingen en vaststellingen die niet langer worden meegedeeld. Dat de speelplaats verlaten is, wordt in de uiteindelijke versie het geïsoleerde slotbeeld, in de eerdere versie vormt het het sluitstuk van een reeks.
Al dat 'men': had Claus inmiddels veel Kouwenaar gelezen? Was hij onder de indruk van de reputatie die zijn collega, mede-Vijftiger, had verworven? Twee versies: de eerste blijft, ondanks de tekortkomingen, mijn voorkeur houden. Beeldender is ze, concreter. Meer Claus.
