C.O. Jellema: Een eng cocon

Twintig dichtbundels uit 1975 (6)

Het eerste gedicht in de bij Bosch & Keuning in de Seismogramreeks verschenen bundel:

Vader

Van het gebaar waarmee hij eens

de woorden gods heeft onderstreept

bleef weinig over: het schoteltje 

beeft, hij krijgt het kopje

nauwelijks naar de mond, een slokje

thee. 

Zijn ogen echter werden groter,

zo leeg, dat alles wat hij zag

er spoorloos in verdween, een bodemloze

put.

Hij zat, terwijl ik naar hem keek,

zich te verwijderen tot vreemdeling, 

een ding, een eng cocon. 

In 't laatst

een vlinder in de winter,

verdwaasd koolwitje

boven reukloze

sneeuw. Zo 

kwam hij klaar

voor zijn dood.

Vlak ervoor, op de titelpagina van het exemplaar dat ik een paar maanden geleden voor drie euro antiquarisch aanschafte, over drie regels een handgeschreven opdracht: voor mama, 8 XI 1975, Cor. De komma's heb ik toegevoegd. 

Een eng cocon was Jellema's derde bundel. In 1981 verscheen het niet zo omvangrijke De schaar van het vergeten, in 1985 het wel omvangrijke De toren van Snelson. Het is de eerste bundel met voornamelijk sonnetten, de vorm waaraan Jellema lang vast zou houden en waarmee de erkenning kwam. Wie de honderden bladzijden Verzameld werk doorbladert, komt tot op het laatst sonnetten tegen. Vanaf Droomtijd uit 1999 staat Jellema zich weer wat meer variatie toe. Er zouden nog twee bundels volgen: Stemtest uit 2003 en Bosvijver uit 2004. De laatste bundel verscheen postuum. Jellema overleed in 2003.

Van de 32 gedichten in Een eng cocon nam Jellema er zeventien op in het Verzameld werk. Het eerste gedicht dat hij niet opneemt is het derde gedicht in de bundel en sluit voorlopig de gedichten over familiebetrekkingen af:

Familiereünie

Zij voeren vroeger op

met zegelringen, grijze taft.

Voeren elkaar

met vroeger,

peuzelend keuvelend.

Keurig.

De kleverige draad van hun gesprek

vangt de werkster

in haar stofdoek morgen. 

'Taft' moest ik opzoeken: het is een kostbare, zijdeachtige stof. Na het gedicht waarin een vader klaarkwam, lijkt de kleverige draad een nogal voor de hand liggende betekenis te hebben, maar het is moeilijk om die te koppelen aan een keurige familiereünie. En bij nader inzien, dat klaarkomen zelf: het was het klaarkomen voor zijn dood van een witte vlinder in de sneeuw. Deze ejaculatie op een sterfbed: veel smettelozer kun je het niet hebben. 

'Een eng cocon': met het eng cocon van de honderden sonnetten in Jellema's oeuvre heeft de poëzielezer die ik ben, nogal wat moeite. Die lezer ziet zich geconfronteerd met wat hij vaak ervaart als maakwerk - in vrijwel elk gedicht zijn er regels te vinden die geforceerd aandoen. Kenmerkend voor Jellema's stijl zijn bovendien de vele korte, vaak elliptische zinnen. Een willekeurig voorbeeld:

Dingen gebeuren. In ons. Vaker langs 

ons heen. Je voelt. Maar is dat te vertrouwen?

Je voelt een huis. Je denkt te kunnen bouwen.

Je ziet het drijfzand wel. Je kent geen angst

voor wat je ziet. Mijn schild ende betrouwe. 

(..)

Het is het begin van een gedicht uit de bundel In de koude voorjaarsnacht uit 1986. 

In zijn laatste bundels wist Jellema aan het elliptische te ontkomen en af en toe lukte hem dat ook eerder. Bijvoorbeeld in een ander gedicht in Een eng cocon dat aan de overleden vader is gewijd en twee bladzijden telt. Het is het eerste deel van het tweeluik 'In memoriam patris 1961'. Ik citeer het begin:

I. Voor dag en dauw

Wat dood is leeft en wat nog levend is

zal sterven in dit uur. Er is een steen

die zichzelf opheft en gaat zweven; 

zoals er sterren zijn, die zweven en dan vallen,

zo zweeft de steen, het brandend oog 

van een gestorvene; waarop het valt

verschroeit, maar zonder vlammen

geruisloos in de nacht. Je zult nooit weten 

wat of het was; alleen dat het er was

en nu niet meer, weet je, zoals je soms

mist wat je nimmer hebt bezeten,

een hunkering die aan zichzelf verteert, een angst

voor angst, een blindheid die je niet

kunt openscheuren en je sterft aan iets

dat leven wilde, maar geen adem halen kon.

Er is een hand die plotseling 

ontbladert en een schilfer maan schijnt door

de naakte takken die als beenderen kraken.

(...) 

In de nacht overkomt de dichter iets: iets bijzonders wat angst aanjaagt. Heel even zingt een vogel, maar dat geluid verdwijnt weer. Op twee derde van het gedicht, na een witregel:

     Gedachten rijzen tot gedaanten. 

Is dit begin van een nieuw leven?

Nu is er hijgen van een worsteling,

iets dat wil opstaan en zich wil bewegen

en dat met het gezicht wordt neergedrukt

in het klamme zand. Een dof geluid

waarmee voorgoed een eind gemaakt wordt aan

een hoop, een waan, een diep verlangen.

Maar het is niet voorgoed. Opeens is er zelfs een 'ontploffing' van licht:

(...)                          En zo wordt 

het dag, met tranen van vergeving op 

het gras, een koele windstoot als

een laatste adem of de eerste diepe zucht.

'De lofzang van Sint Esmerald' is het tweede gedeelte van het tweeluik; in zijn Verzamelde gedichten nam Jellema het niet op. Meteen al de eerste strofen maken duidelijk dat het een grote uitzondering is in zijn oeuvre:

Beluister de bloei van mijn taal,

het voorjaar van woorden

waarmee loslippig ik lover

loverend ademhaal:

Lof de leeuweriken

die cirkelen in mijn bloed

spiralen van snikken

en overvloed. 

Met dezelfde toonzetting gaat het nog enkele strofen zo door. Daarna lijkt de predikantenzoon ergens afscheid van te nemen:

Opstanding, lof, te midden 

van lichaamspracht, 

poriën biddend,

poreuze smaragd:

o duif van de duivel,

o hart in de hemel,

schat in de schachten

van god buiten schot

verhaal op de veerman

de tol voor de taal:

Lof zij de ochtend.  

Het zijn de laatste woorden in een bundel waarin een lyrisch subject zich even lijkt te hebben bevrijd van wat het benauwde en beperkte - in een lofzang op een heilige wiens naam ik op geen heiligenkalender heb kunnen vinden.  

C.O. Jellema, Een eng cocon, Baarn 1975.

-, Verzameld werk, 2 dln., Amsterdam 2005.

Gerben Wynia, Aan rozen denk ik in de winter; een biografie van C.O. Jellema, proefschrift Groningen 2022.